Petek Hattı Bakım ve Revizyon

Önce teşhis: hat mı, balans mı, radyatör mü

Bir oda ısınmıyor diye hattın tamamını sökmek gerekmez. Aynı kolonun sonundaki radyatörün soğuk kalması çoğu zaman boru arızası değil, debi dengesizliğidir. Buna karşılık borusu sıva altında, yalıtımsız ve yanlış güzergâhtan geçen bir hat, ısıyı istenmeyen yerde bırakır. Revizyon kararı, ölçüye ve gözleme dayanmalıdır.

Yerinde bakılan şeyler şunlardır:

• Sistem tipi: merkezi kazandan gelen düşey kolon mu, daire girişinde kolektörlü bireysel dağıtım mı
• Mevcut boru malzemesi, çapı, güzergâhı ve varsa yalıtımı
• Radyatörlerin mahal ısı kaybına göre yeterli olup olmadığı, boyu ve konumu
• Gidiş-dönüş sıcaklık farkı, sistemde hava ve çamur birikimi
• Kat sayısı, en üst katın statik yüksekliği ve pompa durumu

Kolon hattından bireysel dağıtıma geçiş

Eski apartmanlarda kazandan çıkan düşey kolonlar dairelerin odalarından tek tek geçer, her radyatör kendi kolonuna bağlıdır. Bu düzende dairenin toplam tüketimini tek noktadan ölçmek mümkün değildir; ölçüm her radyatörün üzerine ayrı ayrı takılan ısı pay ölçerle (TS EN 834) yapılır.

Bireysel dağıtımda ise daire girişine bir kolektör konur, her radyatöre oradan ayrı bir devre gider. Daire hattı tek noktadan ayrıldığı için giriş üzerine kalorimetre, yani ısı sayacı (TS EN 1434) takılabilir. Yürürlükteki Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği de İstanbul'da yeni binalarda bu kurguyu esas alır: yapı ruhsatına esas yapı inşaat alanı 2.000 m² ve üstündeki binalarda merkezi ısıtma yapılır ve bu binalar, bağımsız bölümlerin ısı sayacı kullanımına olanak verecek şekilde tek kolon hattıyla, sayaçlar bağımsız bölümün dışında kalacak biçimde projelendirilir.

Boruyu nereye, hangi boruyla gizlemek gerekir

Gizleme için üç güzergâh vardır ve üçünün maliyeti, kırımı ve sonradan müdahale imkânı farklıdır.

• Duvar içi kanal: sıva altına alınır, görüntü tamamen kaybolur. Taşıyıcı olmayan duvarda açılır; kolon ve perde duvar kırılmaz.
• Süpürgelik altı veya arkası: kırım en az, sonradan erişim en kolay. Kapı boşluklarının geçilmesi ayrı çözüm ister.
• Şap içi: en temiz sonuç, en zor müdahale. Zemin kaplamasının kaldırılmasını gerektirir.

Gömülen bölümde ek yeri bırakılmaz. Kolektörden radyatöre kadar boru tek parça gider. Bu yüzden kangal halinde gelen ve bükülebilen borular tercih edilir: PEX, PE-RT ve alüminyum katmanlı çok katmanlı borular. Kaynakla birleştirilen PPRC sıva altına uygulanabilir, ancak her birleşim bir ek demektir ve gömülü hatta ek riski alınmaz.

Isıl uzama da davranışı belirler. PPRC'nin lineer genleşme katsayısı yaklaşık 0,15 mm/mK iken, alüminyum katmanlı çok katmanlı boruda bu değer 0,025 mm/mK mertebesine iner. Gömülü hatta boru, kılıf ya da spiral içinde eksenel olarak serbest hareket edebilmelidir; sıkı sıkıştırılmış bir boru ısındıkça kendine yer arar. Kapalı devre ısıtmada boru oksijen bariyerli olmalıdır (DIN 4726); PEX ve PE-RT'de bunu EVOH kaplama, çok katmanlı boruda alüminyum tabakanın kendisi sağlar. Bariyersiz boru kazan, pompa gövdesi ve radyatörde korozyonu besler.

Tesisat sonrası yüzey onarımı işin ayrı bir kalemidir: kanal dolgusu, alçı veya sıva, astar ve boya. Şap kırımı yapıldıysa zemin kaplamasının yenilenmesi de baştan konuşulmalıdır.

Radyatör seçimi, konumu ve termostatik vana

Radyatörün pencere altına konması alışkanlık değil, fizik gereğidir. Camdan aşağı inen soğuk hava akımı, altındaki radyatörün yukarı doğru ittiği sıcak havayla karşılanır; oda tabanında soğuk göl oluşmaz. Bu etkinin oluşması için radyatör boyunun pencere genişliğine yakın olması beklenir. Denizlikle zemin arasındaki net yükseklik montajdan önce ölçülür; radyatörün altında ve üstünde hava dolaşımına yetecek boşluk kalmalıdır; yaygın uygulama yerden ve denizlikten yaklaşık 10 cm'dir. Gövde boyu 1,2 metreyi aşan radyatörlerde çapraz bağlantı yapılır, pürjörlü taraf hafifçe yukarı eğimlendirilir.

Termostatik radyatör vanası (TS EN 215) oda sıcaklığına göre debiyi kısar. Güneş alan odada, mutfakta veya kalabalık salonda gereksiz ısınmayı keser. Ölçümlü merkezi sistemde asıl anlamını burada kazanır. Termostat kafası perde arkasında, mobilya dibinde veya niş içinde kalırsa oda havasını değil, radyatörün ısıttığı hapsolmuş havayı okur; vanayı erken kısar ve oda yeterince ısınmaz.

Petek mi, yerden ısıtma mı

İkisi farklı sıcaklık rejimlerinde çalışır. Radyatörlü sistem geleneksel olarak 70-80 °C gidiş sıcaklığına göre boyutlandırılır; yerden ısıtma 35-45 °C aralığında çalışır. Dönüş suyu sıcaklığı düştükçe yoğuşmalı cihazın verimi arttığı için düşük sıcaklık rejimi enerji tarafında avantajlıdır.

Buna karşılık yerden ısıtmanın ısıl gücü yüzey sıcaklığıyla sınırlıdır. EN 1264, yaşam alanlarında zemin yüzey sıcaklığını 29 °C, ıslak hacimlerde 33 °C ile sınırlar. Isı kaybı yüksek, yalıtımı zayıf bir mahalde bu sınır içinde kalarak istenen sıcaklığa ulaşmak her zaman mümkün olmaz.

Yükseklik kısıtı

Yerden ısıtma bir katman meselesidir: yalıtım levhası, boru, üzerine şap ve kaplama. Bu paket bitmiş döşeme kotunu yukarı taşır. Yeni inşaatta kat yüksekliği proje aşamasında buna göre belirlenir ve sorun çıkmaz. Mevcut bir dairede ise kazanılacak kot yoksa kapı kanatları, balkon eşiği, giriş basamağı ve net tavan yüksekliği sırayla sorun olur. Mevcut binada yerden ısıtmayı zorlaştıran şey çoğu zaman boru değil, bu kot farkıdır.

Tepki süresi ve karma çözüm

Şap ısıl kütle gibi davranır; sistem yavaş ısınır, yavaş soğur. Gün boyu kullanılan konutta bu bir avantajdır. Günde birkaç saat kullanılan ofiste veya seyrek kullanılan bir dairede dezavantaja döner. Pratikte sık görülen çözüm karmadır: banyo ve mutfakta yerden ısıtma, odalarda radyatör. Bu durumda iki farklı sıcaklık rejimi aynı sistemden beslendiği için karışım grubu ve ayrı termostatik kontrol gerekir.

Dolum, hava alma ve kışın revizyonun zorluğu

1. 01

   Hattın ayrılması ve boşaltılması

   Daire içi işte giriş vanaları kapatılıp yalnız o daire boşaltılır. Kolon işinde blok devre dışı kalır. Sistemin ne kadar süre kapalı kalacağı işe başlamadan önce yönetimle konuşulur.

2. 02

   Montaj ve test

   Yeni hat çekilir, kolektör bağlanır, radyatörler yerine alınır. Yüzey kapatılmadan önce basınç testi yapılır ve hat test altında bekletilir.

3. 03

   Dolum

   Sistem en alt noktadan yavaş doldurulur. Hızlı dolum havayı hattın içine hapseder. Dolum suyunun sertliği kazan ve eşanjör ömrünü etkilediği için ilgisiz bir ayrıntı değildir.

4. 04

   Hava alma

   Radyatör pürjörleri ve kolektör üzerindeki otomatik hava atıcılar sırayla açılır; en üst kat en son. Sistem ısındıktan sonra çözünmüş hava yeniden toplandığı için pürj bir kez daha tekrarlanır.

5. 05

   Balans ve devreye alma

   Kolektörde debi ayarı yapılır; uzak devre açık, yakın devre kısık bırakılarak dengelenir. Yeni dökülmüş yerden ısıtma şapında, şap yeterli priz süresini tamamlamadan ısıtmaya başlanmaz; ilk ısıtma düşük gidiş sıcaklığıyla başlatılır ve kademeli olarak yükseltilir.

Kışın revizyonun zorluğu tek başına soğuk değildir. Sistem boşaltıldığı sürece bina ısısız kalır; boş hatta ve boş radyatörde donma riski vardır; kırım ve toz kapalı mekânda yapılır; sıva ve şap yavaş kurur. PPRC gibi malzemelerin düşük sıcaklıkta kırılganlığı arttığı için soğukta taşıma ve montaj ayrı dikkat ister. Bu nedenle kapsamlı hat yenileme mümkün olduğunca sezon dışına alınır. Zorunlu hallerde iş bölünerek, blok blok veya daire daire yürütülür; bina bir bütün olarak uzun süre devre dışı bırakılmaz.

Petek hattınızda ısınmayan oda, görünen boru ya da hangi sisteme geçileceği konusunda bir karar varsa, önce yerinde bakılması gerekir. Mevcut hattın tipi, boru güzergâhı, kat sayısı ve yapının durumu görülmeden hangi çözümün uygun olduğu söylenemez. Durumu anlatmak için 0532 487 3603 numarasından bize ulaşabilirsiniz.